Een valkuil in relaties met een narcist is de ‘wat als’ gedachte. “Wat als ik nou nóg beter mijn best doe..” “Wat als ik het op een andere manier probeer…” “Wat als ik niet reageer als hij iets naars zegt…” “Wat als… Wat als…” Deze valse hoop en het onterechte gevoel van controle de situatie te kunnen veranderen is wat vele slachtoffers gevangen houdt in een relatie met een narcist.
Ik heb jarenlang in deze situatie gezeten. Als kind van een covert narcistische moeder liep het continu mis. Ze kwam afspraken niet na, zette me in een kwaad daglicht bij anderen, en ik vond mezelf telkens weer in een situatie waarin ik gedupeerd en gekwetst was. Diep van binnen wist ik wel dat het niet aan mij lag, maar toch voelde ik dat ik de situatie misschien kon veranderen als ik het “deze keer anders zou doen“, of “nóg harder probeerde de ideale dochter te zijn”. Dit patroon heb ik jaren lang volgehouden.
Verschillende keren koos ik eieren voor mijn geld en verbrak ik het contact. Maar toch kwam na verloop van tijd dat stemmetje terug: “Misschien heb ik te boos gereageerd…” “Misschien zal het deze keer anders zijn…” “Het is toch je moeder…” En daar ging ik weer, met hetzelfde, pijnlijke resultaat. Ik had in die tijd geen idee wat narcisme was. In mijn jonge brein was ze gewoon mijn moeder, en als kind wou ik simpelweg gezien worden. Ik snapte alleen niet waarom ze zich zo gedroeg.
Totdat een therapeut me vertelde: “Hoe meer jij je best doet, hoe meer ze jou zwart zal maken.”
Zonder het woord narcisme te noemen sloeg hij de spijker op zijn kop. In die ene zin beschreef hij de essentie van het probleem. Twee uitersten die recht tegenover elkaar staan. Met aan de ene kant de narcist die geen intentie heeft om de situatie te verbeteren, en aan de andere kant de de dochter die alles bij zichzelf zoekt en maar blijft proberen.
Ik heb honderden slachtoffers van narcisten gesproken en allemaal zeggen ze hetzelfde. “Wat als..?” En het is niet alleen de naïeve hoop in de slachtoffers die dit in stand houdt. Het is ook de trauma band en het gedrag van de narcist, die zijn slachtoffer telkens die taart voorhoudt. Die voortdurend tegen het slachtoffer zegt: “Als je de volgende keer A-B of C doet, dan gaat het wél goed. Maar of je nou A-B of C doet, het is nooit goed. Je trekt altijd aan het kortste eind. Het is een dans des doods. De puppet master aan het werk.
Zelf reflectie en aandacht
Er zijn verschillende zaken die bijdragen aan deze dans. Als eerste is het belangrijk om je te beseffen dat de narcist over weinig tot geen zelf reflectie beschikt. Hij zal daarom niet bij zichzelf te rade gaan en zichzelf afvragen wat zijn aandeel is in het probleem. Helaas zie je vaak dat de slachtoffers dit in relatie tot de narcist gaan compenseren. Ze dragen de band met de narcist vrijwel alleen en opereren vanuit de gedachte dat als ze hun gevoelens uitleggen aan de narcist, dat hij het uiteindelijk zal begrijpen en zijn gedrag zal veranderen. Maar om het te begrijpen is niet alleen zelf reflectie nodig, maar ook empathie. En aan beide ontbreekt het bij de narcist.
Daarnaast heeft narcist niet de intentie om dingen op te lossen. De narcist krijgt er aandacht en energie van als hij telkens opnieuw het slachtoffer kan spelen. Hij voedt zich met de aandacht die het hem oplevert en het maakt hem weinig uit of die aandacht positief of negatief is. Hij voelt zich goed als hij weer een verschrikkelijk verhaal over jou kan delen. De arme narcist. Je kan dus wel stellen dat jullie drijfveren enorm botsen. De narcist wil het probleem in stand houden, jij wil het oplossen.
Controle
Ook wil de narcist wil niets liever dan de controle over jou behouden. En zolang jij in cirkels loopt om dingen op te lossen ben jij onder zijn controle. Daarom worden dingen nooit opgelost. Omdat ze niet op te lossen zijn in je eentje. Er zijn maar weinig situaties zo complex dat ze niet op te lossen zijn. Dus je zou jezelf af kunnen vragen: Als de rollen waren omgedraaid en de narcist het probleem dat er nu tussen jullie speelt graag op zou willen lossen. Zou het niet allang opgelost zijn? Zou je je niet verschrikkelijk voelen dat de narcist zo op zijn tenen loopt voor jou? Ieder die vanuit empathie denkt zou het probleem helpen oplossen, of duidelijkheid bieden dat jullie je eigen weg gaan.
Het enige wat je zelf kan doen is stoppen met proberen. Probeer er vrede mee te sluiten dat de “wat als” vraag er altijd zal zijn. En stel de volgende keer in plaats van de “wat als ik nog beter mijn best doe” vraag jezelf liever: “Wat als die persoon geen persoonlijkheidsstoornis had?” Of “Wat als jullie allebei hetzelfde hadden gewild.” Zoek het niet langer bij jezelf. Dan zet je een grote stap richting heling.