Wanneer je iets naars meemaakt in je leven, of dat nou narcistisch misbruik is, een chronische ziekte, of dat je als vrouw bent lastig gevallen op straat.. De gemeenschappelijke deler is dat mensen die zoiets hebben meegemaakt vaak moeten dealen met vragen zoals: “Maar wat heb jíj dan gedaan? Heb jij soms een kort rokje gedragen dat jij bent lastig gevallen op straat? Heb jij misschien je partner uitgelokt dat hij jou heeft mishandeld? Of heb jij misschien niet gezond gegeten en is dat de reden dat je nu chronisch ziek bent?” De schuld wordt vaak bewust maar soms ook onbewust gelegd bij het slachtoffer. Waarom doen mensen aan victim blaming?
De wereld is (on)eerlijk
Wanneer we zien dat iemand anders iets verschrikkelijks overkomt dan kan dat bedreigend voelen voor ons gevoel van veiligheid. Want als het iemand anders overkomt, dan zou het ons ook kunnen overkomen. En deze realiteit maakt ons enorm kwetsbaar. Dat zou betekenen dat wij niet zelf de controle hebben over wat er in ons leven gebeurt. En om deze confronterende gedachte te sussen, zeggen we tegen onszelf dat de andere persoon vast iets verkeerd heeft gedaan.
Onderzoekers noemen dit de ‘rechtvaardige wereld theorie.’ Mensen willen heel graag geloven dat de wereld een eerlijke en rechtvaardige plek is waar je wordt beloond voor goed gedrag en wordt gestraft voor slecht gedrag. En hierdoor heersen er gedachten dat wanneer je ziek wordt, dat je vast niet genoeg hebt gesport, of zelf iets hebt gedaan wat hier aan heeft bijgedragen. Dit is eigenlijk een afweermechanisme om niet onder ogen te hoeven komen dat de wereld niet altijd eerlijk en maakbaar is, en dat iedereen kwetsbaar is en nare dingen kan overkomen. Dus ook jijzelf.
Hindsight bias
Een andere reden waarom we het slachtoffer de schuld geven is de zogenaamde hindsight bias. Dit is een soort geloof dat je met terugwerkende kracht eigenlijk dingen had moeten zien aankomen, of had moeten kunnen voorspellen, terwijl het slachtoffer het in werkelijkheid eigenlijk helemaal niet had kunnen weten.
Voorbeelden hiervan zijn: “Heb je voedselvergiftiging?.. Ja, dan had je ook niet bij dat nieuwe restaurant moeten gaan eten.” Of wanneer iemand zegt: “Ja, je had ook niet s’avonds laat naar dat feestje moeten gaan, dan was dit niet gebeurd.” Mensen doen op die manier overkomen alsof ze de narigheid al hadden voorspeld, maar alleen nadat het al gebeurd is, en niet ervoor.
Op deze manier worden slachtoffers van huiselijk geweld, verkrachting of ziekte beschuldigd dat ze het hadden moeten voorkomen, en dat hun eigen gedrag daar de schuld van moet zijn geweest.
Wegkijken van de dader
Ook gebeurt het vaak dat er wordt weggekeken van de dader. De reden hiervoor is gelijk aan de eerste reden. We willen eigenlijk niet erkennen dat we in een wereld leven waarin er mensen bestaan die zonder aanleiding anderen beschadigen. Want als die mensen zouden rondlopen, zeker in onze eigen omgeving (of misschien wel onze eigen vriendenkring), dan zou dat betekenen dat wij hun volgende slachtoffer zouden kunnen zijn, of dat we keuzes moeten maken over deze vriendschap. En dit geeft zo’n onveilig gevoel dat wij daar liever niet aan denken. En omdat we niet naar de dader willen kijken, kijken we naar het slachtoffer.
Een andere reden is dat sommige mensen zich beter kunnen inleven in de dader. Het kan zijn dat ze de dader goed kennen, van hetzelfde geslacht zijn, of dezelfde culturele achtergrond hebben. Hier speelt ook een stukje identificatie mee. Als je je identificeert met iemand, dan wil je niet dat die persoon in een negatief daglicht staat, want dan kan het voelen alsof dat negatieve licht ook een beetje op jou schijnt. Op deze manier houden ze de focus weg van de dader en doen ze eerder aan victim blaming.
Empathie
Ook speelt een gebrek aan empathie mee. Mensen die een gebrek aan empathie hebben zullen eerder oordelen en anderen de schuld geven wanneer hun iets overkomt. Ook zijn er mensen die wat meer donkere karaktereigenschappen hebben en er een soort sadistisch genot uithalen om slachtoffers te zien lijden. Deze mensen zullen ook eerder aan victim blaming doen.
Effecten van victim blaming
De effecten van victim blaming kunnen groot zijn. Slachtoffers wordt het zwijgen opgelegd, terwijl het juist zo belangrijk is om over hun ervaringen te kunnen praten. De slachtoffers geven zichzelf vaak de schuld, terwijl ze helemaal geen schuld hebben, en zoeken geen hulp terwijl ze het wel nodig hebben. Soms ontwikkelen ze trauma. En als er sprake is van een dader, dan krijgt de dader vrij spel. De kans is dus groot dat de dader hetzelfde zal doen bij iemand anders, dus laten we blijven kijken naar de daders. Laten we empatisch zijn tegenover mensen die iets naars hebben meegemaakt. Zij hebben dat nodig!